Cách đây hơn 3 năm, điện ảnh Hàn Quốc đã ghi dấu ấn lớn với thế giới bằng bộ phim Parasite (Ký sinh trùng).

Thông qua hình tượng mang tính ẩn dụ về những con ký sinh trùng sống nhờ vào vật chủ, Parasite đã chạm đến những vấn đề cốt lõi của xã hội Hàn Quốc hiện đại nhưng đồng thời cũng rất gần gũi với khán giả toàn cầu.

Đó là sự chia rẽ, phân hóa giàu nghèo tàn khốc trong xã hội dẫn đến những khoảng cách không thể xóa nhòa về giai cấp và khiến con người dần dần tha hóa.

null
Hơn ba năm trước, cụm từ “ký sinh trùng” thường xuyên xuất hiện trên hầu hết các phương tiện thông tin đại chúng nhờ vào thành công của bộ phim tại giải Oscar.

Sau đó không lâu, cụm từ “ký sinh trùng" lại làm cộng đồng mạng tiếp tục dậy sóng khi một Biên tập viên của VTV – Đài truyền hình Việt Nam gọi những người bán hàng rong là “sống ký sinh trùng” trên những con phố.

Ngay khi chương trình lên sóng, đã có rất nhiều khán giả bày tỏ sự bất bình. 

Bởi dù vô tình hay cố ý, cách gọi này cũng thể hiện sự miệt thị, xem thường những người bán hàng rong.

Xét về yếu tố ngữ nghĩa, cụm từ “ký sinh trùng” thường mang đến cảm giác tiêu cực khi người ta liên tưởng đến ý nghĩa của nó.

null
Câu chuyện Biên tập viên của VTV ví von những người bán hàng rong là “ký sinh trùng" là chủ đề đã gây “bão dư luận” một thời gian.

Nếu trong khía cạnh đời sống, sự liên tưởng về hình ảnh “ký sinh” mang ý nghĩa không mấy tích cực thì ở góc nhìn kinh doanh, “ký sinh" đôi khi lại là một “con đường sống".

Và chúng ta gọi đó là hình thức “kinh doanh ký sinh”.

Hình thức kinh doanh ký sinh thực chất đã và đang tồn tại nhiều năm qua, dưới nhiều hình thức khác nhau.

Đặc biệt, trong thời đại công nghệ phát triển đầy cạnh tranh như hiện nay, hình thức kinh doanh ký sinh cũng đang dần phổ biến và trở thành một chiến lược khôn ngoan và cơ hội đổi đời cho nhiều startup đặc biệt là startup công nghệ.

Hãy cùng Trends Việt Nam tìm hiểu rõ hơn về khái niệm này và cách nó đang tham gia trò chơi “sinh tồn".

Định nghĩa về kinh doanh ký sinh

Theo định nghĩa trong sinh học, ký sinh là một mối quan hệ cộng sinh không tương hỗ giữa các loài, trong đó có một loài là ký sinh, sống bám vào loài kia là vật chủ hay ký chủ.

null
Ký sinh là hiện tượng rất thường gặp trong đời sống tự nhiên.

Xuất phát từ liên tưởng trên, ta có thể hiểu: 

“Ký sinh” trong kinh doanh cũng là hình thức mà theo đó một cá nhân hay tổ chức “nương tựa” vào một nền tảng kinh doanh khác để hưởng lợi và phát triển.

Khi một cá nhân hay tổ chức quan sát một mô hình kinh doanh nào đó đang ổn định và thành công, thu hút được nhiều khách hàng, họ sẽ nhìn thấy được tiềm năng từ mô hình này và sẽ phát sinh ý tưởng muốn tận dụng lợi thế từ nó.

Và khi xuất phát từ mục đích muốn tận dụng, phụ thuộc vào cái có sẵn thì họ sẽ có xu hướng hạn chế tối đa các đầu tư ban đầu về chi phí, phương tiện, cơ sở hạ tầng, công sức mà vẫn đảm bảo được lợi ích và mục tiêu kinh doanh.

null
Trên thế giới, khái niệm kinh doanh ký sinh được gọi tên là Parasitic Business Model và đây cũng là chủ đề được nhiều diễn đàn kinh doanh đề cập đến.
Vì vậy cũng có thể nói, kinh doanh ký sinh là loại hình kinh doanh phụ thuộc hoặc tận dụng các mô hình kinh doanh khác bằng cách hạn chế tối đa việc sử dụng các công cụ, hình thức sáng tạo và đặc biệt là không cần phải bỏ ra quá nhiều chi phí.

Theo nhận định của các chuyên gia thì hình thức kinh doanh này không được đánh giá cao bởi tính chất chủ yếu của nó là phụ thuộc, nên chỉ mang yếu tố tạm thời và không có hiệu quả bền vững lâu dài.

Điều này không sai. Nhưng trên thực tế, mọi thứ cần phải luôn gắn liền với bối cảnh.

Trong một thời đại luôn có nhiều biến động như hiện nay thì năng lực thích ứng linh hoạt được đặt lên hàng đầu.

Đồng thời, sự thành công của một mô hình kinh doanh đôi khi được nhìn nhận ở khả năng “không phải đầu tư nhiều vốn ban đầu".

Phân biệt kinh doanh ký sinh và kinh doanh cộng sinh

Bất kỳ một cộng đồng nào muốn tồn tại và phát triển cũng cần có sự tương tác qua lại, liên kết và hỗ trợ, bổ trợ cho nhau.

Cộng đồng trong kinh doanh cũng vậy.

Hai hình thức ký sinh và cộng sinh được áp dụng trong kinh doanh cũng bắt nguồn từ nhu cầu tương tác, tiếp xúc giữa các mô hình kinh doanh để dễ dàng tiếp cận đến khách hàng mục tiêu.

Tuy nhiên về bản chất thì hai hình thức này mang ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Kinh doanh cộng sinh là kiểu kinh doanh mà các bên cùng hợp tác, hợp lực và cộng hưởng các lợi thế cạnh tranh cho nhau để tồn tại và phát triển trên tinh thần cùng bỏ công sức và chi phí ngang nhau, không ai phụ thuộc vào ai, cùng xây dựng những chiếc lược phù hợp để thu hút khách hàng.

Quan hệ kinh doanh này có tính thường xuyên, bắt buộc và cần có sự gắn kết lâu dài để có thể phát triển bền vững.

Điều đáng nói, trong mối quan hệ này, không có bên nào được xem là “vật chủ" mà sự hợp tác dựa trên nguyên tắc win-win, đôi bên cùng có lợi. 

null
Mối quan hệ cộng sinh mạnh mẽ tồn tại giữa nhà đầu tư mạo hiểm và doanh nghiệp là một ví dụ điển hình cho mối quan hệ gắn kết chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau giữa hai thực thể kinh doanh.
Trong khi đó, kinh doanh ký sinh lại là kiểu kinh doanh chỉ xuất phát từ một phía, lợi ích thu nhận lại chủ yếu tập trung về hướng có lợi cho phía đi ký sinh.

Trong một số trường hợp phía bị ký sinh cũng sẽ được nhận lại phần nào lợi ích. 

Đây được xem là đặc điểm tích cực của kinh doanh ký sinh, bởi thực chất mục đích chủ yếu của hình thức kinh doanh này chỉ là phụ thuộc nhưng không gây hại.

Chính vì đặc điểm này mà khái niệm ký sinh trong kinh doanh được hiểu có phần nhẹ nhàng và đỡ tiêu cực hơn so với ý nghĩa gốc ban đầu của nó.

Tuy nhiên, quan hệ kinh doanh này cũng chỉ có thể tạo hiệu quả trong một số giai đoạn nhất định, về tính bền vững lâu dài thì không thể nói trước được.

Một ví dụ để có thể dễ hình dung như việc các kênh mạng xã hội như Facebook, Instagram, TikTok, Youtube… đều xây dựng các tính năng kết nối với nhau để người dùng có thể dễ dàng chia sẻ nội dung sáng tạo trên mọi nền tảng, đó là mối quan hệ kinh doanh cộng sinh.

Trong khi đó, các dịch vụ thương mại dựa trên các nền tảng này như dịch vụ seeding, lấy tick xanh, tăng lượt like, tăng bình luận tương tác, tăng người theo dõi… lại là hình thức kinh doanh ký sinh.

null
Một hoạt động kinh doanh ký sinh nhờ vào Facebook.

Những ý tưởng kinh doanh ký sinh

1. Ký sinh vào những “gã khổng lồ” trên mọi nền tảng: mạng xã hội, thương mại điện tử, giáo dục trực tuyến…

Một trong những ý tưởng kinh doanh ký sinh được áp dụng nhiều nhất hiện nay là các dịch vụ ăn theo các “gã khổng lồ" trên các nền tảng mạng xã hội, thương mại điện tử hay giáo dục trực tuyến như: Facebook, Amazon, eBay, Etsy, Udemy… 

Ở Việt Nam chúng ta có thể thấy rất nhiều các dịch vụ và các hoạt động ăn theo từ các nền tảng như Instagram, Youtube, TikTok, Shopee…

null
Shopee là sàn thương mại điện tử được rất nhiều cá nhân/đơn vị tận dụng để kinh doanh.

Trên nền tảng mạng xã hội, các dịch vụ kinh doanh ký sinh chủ yếu xoay quanh việc hỗ trợ khách hàng/người dùng thuận lợi hơn trong việc tăng tương tác, thu hút sự chú ý để thúc đẩy các hoạt động Marketing.

Đối với các trang thương mại điện tử, người ta có thể kinh doanh ký sinh bằng cách tận dụng nguồn khách hàng vô cùng lớn ở đây để phát triển các dịch vụ như: 

Tiếp thị liên kết (Affiliate marketing), Dropshipping, bán lại tài khoản có lượt yêu thích cao, bán các dịch vụ cho người bán hàng (tăng follow, tăng lượt like, nội dung bài đăng sản phẩm…) hoặc các Tools hỗ trợ tăng khả năng quản lý bán hàng, dịch vụ tăng đơn…

null
Dropshipping được xem là mô hình kinh doanh ký sinh phổ biến thời gian gần đây.

Có thể thấy khi nhu cầu của người tiêu dùng sử dụng các nền tảng mạng xã hội hay thương mại điện tử càng lớn thì “mảnh đất" để hình thức kinh doanh ký sinh có thể “nương tựa” ngày càng rộng mở.

Ở mảng này, hình thức kinh doanh ký sinh cũng mang lại phần nào lợi ích cho các nền tảng được tận dụng. 

Khách hàng khi sử dụng các dịch vụ kinh doanh ký sinh qua các nền tảng này sẽ cảm thấy thuận tiện, dễ dàng hơn trong việc trải nghiệm, tương tác và nhu cầu gắn bó sẽ lâu bền hơn.

2. Ký sinh từ những bất động sản cố định: dự án khu đô thị, chung cư, khu công nghiệp… 

Bên cạnh các hình thức kinh doanh ký sinh trực tuyến đang phát triển rầm rộ thì việc ký sinh vào những lĩnh vực truyền thống như bất động sản tuy không mới nhưng vẫn thu hút rất nhiều đối tượng quan tâm.

Chẳng hạn khi chuẩn bị cho ra mắt một dự án bất động sản, thường các nhà đầu tư sẽ giới thiệu về hệ sinh thái các dịch vụ và tiện ích đi kèm.

Đây chính là cơ hội để các đơn vị, chủ kinh doanh có thể nắm bắt thời cơ tận dụng những giá trị sẵn có từ những dự án này để nhanh chóng triển khai hình thức kinh doanh sinh lợi phù hợp.

null
Dự án The Global City được đánh giá là một trong những dự án bất động sản đầy tiềm năng, là cơ hội để các đơn vị dịch vụ có thể tận dụng “khai thác” để phát triển kinh doanh.

Ví dụ như dự án The Global City vừa mới ra mắt vào đầu năm 2022 được công bố sẽ tích hợp những tiện ích giải trí cao cấp hàng đầu của TP.Thủ Đức như: khách sạn 5*, trung tâm thương mại, bệnh viện quốc tế, trường học quốc tế và các dịch vụ cao cấp khác.

Với tiềm năng thu hút như vậy, đây chính là cơ hội vàng để các đơn vị cung cấp dịch vụ tận dụng thời cơ, nhanh chóng “ký sinh" vào các dự án bất động sản để có tiền đề đẩy mạnh kinh doanh.

Ngoài ra, hầu hết các khu công nghiệp lớn hiện nay đều rất phát triển nhờ xuất hiện nhiều loại hình kinh doanh đa dạng như dịch vụ ăn uống, cho thuê nhà ở, shop quần áo… 

Các hình thức kinh doanh này cũng có thể gọi là kinh doanh ký sinh, bởi ra đời xuất phát từ lợi thế ở gần các khu công nghiệp, nơi tập trung rất nhiều công nhân sinh sống và làm việc. 

Do nắm bắt được nhu cầu của các công nhân, mà các chủ kinh doanh đã nhanh chóng tận dụng lợi thế về địa điểm để có thể vừa phục vụ người khác, vừa kiếm lợi cho mình.

null
Các khu công nghiệp cũng là mảnh đất tiềm năng cho các đơn vị dịch vụ có thể dựa vào để phát triển kinh doanh.

3. Ký sinh trên những doanh nghiệp bền vững, có doanh thu ổn định

Một hình thức kinh doanh ký sinh có thể coi là “khôn ngoan" đó chính là việc phát triển kinh doanh dựa vào những doanh nghiệp bền vững.

Những doanh nghiệp bền vững thông thường sẽ luôn có mức tăng trưởng và lợi nhuận ổn định theo thời gian và hầu như sẽ hiếm gặp những rủi ro về tài chính.

Việc dựa vào các doanh nghiệp như vậy để triển khai hoạt động kinh doanh cũng là cách “ký sinh" hợp lý. 

Các đơn vị kinh doanh ký sinh có thể tận dụng được tính ổn định từ những doanh nghiệp này mà có những chiến lược kinh doanh phù hợp và tạo ra lợi nhuận từ đó.

Chẳng hạn như một công ty cung cấp dịch vụ nhãn mác, bao bì thời trang công sở cao cấp cho May 10, hơn 20 năm qua họ chỉ có duy nhất một khách hàng là thương hiệu này.

null
Thương hiệu thời trang công sở cao cấp May 10 được xem là doanh nghiệp bền vững giúp đơn vị “ký sinh" duy trì hoạt động.

Tuy nhiên nhiều năm qua họ vẫn duy trì được hoạt động nhờ vào sự ổn định doanh thu và những đơn đặt hàng đều đặn từ May 10.

4. Ký sinh vào các đơn vị ban ngành như trường học, trạm đi lại, bệnh viện…

Mỗi một đơn vị như trường học, trạm ga tàu, bệnh viện… khi được thành lập sẽ có những đơn vị dịch vụ “đính kèm”, các hình thức này cũng có thể coi là một kiểu kinh doanh ký sinh.

Không phải tốn quá nhiều đầu tư chi phí mặt bằng, tận dụng lợi thế vị trí “đắc địa" là nơi tập trung rất nhiều người, chỉ cần đảm bảo về chất lượng sản phẩm dịch vụ là các đơn vị này có thể dễ dàng tiếp cận khách hàng mục tiêu của mình.

Chẳng hạn như trong mảng giao thông vận tải, ngoài các công ty hàng không chuyên phục vụ việc vận chuyển, đi lại thì bên cạnh đó còn có các dịch vụ kinh doanh ký sinh bên ngoài, luôn gắn liền với các hoạt động hàng không.

null
Dựa vào tính thiết yếu của ngành hàng không mà các dịch vụ bên ngoài đính kèm luôn có cơ hội để thu hút khách hàng.

Các loại hình dịch vụ này còn được gọi là dịch vụ phi hàng không, bao gồm: 

Dịch vụ kinh doanh hàng miễn thuế, dịch vụ ăn uống; dịch vụ đóng gói hành lý; dịch vụ hướng dẫn; dịch vụ taxi; dịch vụ ngân hàng; dịch vụ văn phòng...

Do tính chất của các đơn vị này là kinh doanh phụ thuộc vào địa điểm và tình hình lượng khách hàng đi lại của các hãng bay nên cũng có thể lâm vào tình trạng bất ổn định.

Minh chứng là đại dịch COVID-19 “càn quét" thế giới hơn hai năm qua, khiến mọi hoạt động đi lại, giao thương bị đình trệ.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu các hãng bay mà các doanh nghiệp “đi kèm" cũng đứng trên bờ vực sống còn.

Vậy nên, bất kỳ hình thức kinh doanh ký sinh nào cũng có thể sẽ có những rủi ro không dự đoán được.

Lời kết

Bản chất của ký sinh là mối quan hệ không tương hỗ, nên thường không được khuyến khích. 

Chính vì vậy, kinh doanh ký sinh thường sẽ không được đánh giá cao về tính bền vững lâu dài bởi mô hình kinh doanh này sẽ dễ gặp nhiều rủi ro vì phải phụ thuộc vào người khác.

Thế nhưng ở góc độ kinh doanh, kinh doanh ký sinh vẫn có thể tồn tại được trong một số giai đoạn nhất định. Điều này nằm ở khả năng thích ứng của “người chơi” hơn là tầm nhìn chiến lược.

Từ những ý tưởng kể trên, có thể thấy kinh doanh ký sinh lại là một lựa chọn khôn ngoan khi đã tạo ra được nhiều lợi ích và giá trị cho đơn vị hay cá nhân thực hiện nó.

Hiểu đúng về bản chất của kinh doanh ký sinh sẽ giúp các doanh nghiệp có chiến lược phù hợp để chọn lựa đối tác “ăn theo" và tiếp cận khách hàng mục tiêu của mình.

Mặt khác, bất cứ một cá nhân hay tổ chức nào nếu có định khởi sự kinh doanh mà còn băn khoăn nhiều về nguồn vốn, phát triển thị trường và rất nhiều mối bận tâm khác thì hoàn toàn có thể cân nhắc loại hình kinh doanh này, ít nhất là có thể “ấm thân” qua một vài mùa trăng.