Thách thức của PUMO - Khi một khung tư duy bị dùng như lời biện hộ

Gần đây, PUMO dần được nhắc đến như một “ngôn ngữ chung” để mô tả trạng thái bất ổn kéo dài của thế giới kinh doanh. 

Polarized, Unthinkable, Metamorphic, Overheated, bốn chữ cái này không chỉ mô tả môi trường bên ngoài, mà còn phản ánh khá sát cảm giác bên trong của nhiều tổ chức: mệt mỏi, căng thẳng, dễ xung đột và luôn trong trạng thái phản ứng.

Ở góc độ đó, PUMO là một khung mô tả có giá trị. Nó giúp lãnh đạo và đội ngũ cảm thấy rằng những gì mình đang trải qua không phải là vấn đề cá nhân hay thất bại đơn lẻ, mà là hệ quả của một bối cảnh lớn hơn đang dịch chuyển.

Nhưng cũng chính vì “nói trúng cảm giác”, PUMO tiềm ẩn một mặt trái nguy hiểm: Nếu không cẩn trọng, nó rất dễ bị sử dụng như một tấm lá chắn tâm lý, giúp tổ chức hợp lý hóa cho sự rối loạn, trì trệ và thiếu năng lực thay vì buộc mình phải đối diện và thay đổi.

Bài viết này phân tích mặt trái ít được nhắc tới của PUMO: Khi một khung mô tả bối cảnh bị dùng như lời biện hộ cho sự rối loạn nội tại, đồng thời đề xuất cách tiếp cận PUMO như một điểm khởi đầu cho thiết kế hệ thống, thay vì điểm dừng của tư duy.

PUMO - Khi một khung tư duy bị dùng như lời biện hộ

Quan sát cách PUMO xuất hiện trong các cuộc họp chiến lược gần đây, có thể thấy nó thường được dùng để giải thích cho rất nhiều vấn đề nội tại.

Kế hoạch không ổn định giờ đây được gán cho sự bất định. Đội ngũ rệu rã được xem là hệ quả tất yếu của quá tải. Do đó, các quyết định chậm chạp được biện minh bằng phân cực và biến động liên tục.

Những lập luận này không sai về mặt bối cảnh. Nhưng khi được lặp lại đủ nhiều, chúng bắt đầu làm lu mờ một câu hỏi quan trọng hơn:

Vấn đề nằm ở môi trường, hay nằm ở cách tổ chức đang vận hành trong môi trường đó?

Chính tại điểm này, hàng loạt ngộ nhận bắt đầu hình thành, không phải vì PUMO sai, mà vì cách con người bám vào nó quá vội vàng.

Đọc thêm:

- Từ SPOD, VUCA, BANI đến PUMO - Khi “cảm giác ngộp thở” của doanh nghiệp cuối cùng cũng có tên.

- Đọc xu hướng tương lai qua PUMO: Vì sao phân cực, biến cố và quá tải đang tái định hình thị trường.

Những ngộ nhận thường gặp khi tổ chức bám chặt vào PUMO

Khi một khái niệm trở nên phổ biến, nó hiếm khi được dùng đúng ở mọi nơi.

Với PUMO, điều này càng rõ rệt hơn, bởi nó chạm trực tiếp vào cảm xúc tập thể. Thay vì trở thành công cụ để soi chiếu lại hệ thống, PUMO đôi khi bị biến thành một nhãn dán tiện lợi cho mọi rối rắm đang tồn tại.

Từ thực tế quan sát các tổ chức trong giai đoạn này, có thể thấy ba ngộ nhận lặp đi lặp lại.

- Ngộ nhận thứ nhất: Gọi tên được cảm xúc đồng nghĩa với việc đã hiểu vấn đề

Việc PUMO giúp tổ chức cảm thấy “được gọi tên đúng” mang lại cảm giác nhẹ nhõm tức thì. Tuy nhiên, cảm giác được thấu hiểu không đồng nghĩa với việc đã chẩn đoán đúng nguyên nhân. 

Rất nhiều vấn đề được đổ cho PUMO thực chất lại bắt nguồn từ những yếu tố rất cụ thể:

Vai trò không rõ ràng, quy trình ra quyết định mơ hồ, hệ thống đo lường yếu hoặc năng lực quản trị trung gian chưa theo kịp độ phức tạp ngày càng tăng.

Khi PUMO được dùng như một lời giải thích bao trùm, tổ chức dễ rơi vào trạng thái an ủi tập thể, trong khi các điểm yếu cấu trúc cốt lõi vẫn nằm nguyên tại chỗ.

- Ngộ nhận thứ hai: Bất định đồng nghĩa với việc không thể thiết kế hệ thống

Một suy nghĩ phổ biến khác lại cho rằng vì môi trường liên tục biến động, mọi nỗ lực chuẩn hóa hay thiết kế hệ thống đều trở nên vô nghĩa. 

Thực tế thì điều ngược lại mới đúng. Càng trong bối cảnh PUMO, tổ chức càng cần những điểm neo rõ ràng hơn: Xác định xem ai có quyền quyết định điều gì, nguyên tắc ưu tiên được xác lập ra sao, và đâu là những thứ không được phép mơ hồ.

Không có hệ thống nào đủ toàn diện và ổn định để kiểm soát tương lai. Nhưng không có hệ thống thì chắc chắn dẫn đến hỗn loạn.

PUMO không yêu cầu sự kiểm soát tuyệt đối, mà yêu cầu năng lực thiết kế để tổ chức không sụp đổ khi biến động xảy ra.

- Ngộ nhận thứ ba: Quá tải là “bình thường mới” và nên được chấp nhận

Khi trạng thái quá tải kéo dài, nhiều tổ chức bắt đầu xem đó là điều hiển nhiên của thời đại. Kỳ vọng bị hạ thấp, nhịp làm việc bị kéo căng, và sự kiệt sức dần được bình thường hóa như một cái giá phải trả.

Nhưng quá tải liên tục không phải là bản chất của PUMO. Nó là tín hiệu cho thấy hệ thống đang vận hành sai nhịp:

Quá nhiều quyết định dồn lên một tầng, quá ít cơ chế lọc ưu tiên, và quá nhiều công việc không có người chịu trách nhiệm cuối cùng. 

Từ “đặt tên” đến “thiết kế lại” - Cách dùng PUMO có trách nhiệm hơn

Nếu chỉ dừng lại ở việc mô tả, PUMO sẽ rất nhanh cạn giá trị. Việc gọi đúng tên cảm giác của thời đại chỉ nên được xem là bước khởi đầu, không phải đích đến của tư duy chiến lược. 

Vai trò thực sự của PUMO nằm ở chỗ: buộc tổ chức phải đặt lại câu hỏi về cách chính mình đang được thiết kế để tồn tại và vận hành trong một môi trường liên tục biến động.

Vấn đề không nằm ở việc thừa nhận rằng thế giới đang PUMO, mà ở cách phản ứng sau sự thừa nhận đó. 

Thay vì nói “vì thế giới PUMO nên mọi thứ buộc phải rối”, một cách tiếp cận có trách nhiệm hơn là hỏi ngược lại: trong một thế giới như vậy, hệ thống nào đang không còn phù hợp, và cần được làm khác đi?

Câu hỏi này kéo theo hàng loạt vấn đề cốt lõi mà nhiều tổ chức vẫn đang né tránh. 

- Cách ra quyết định nào phù hợp khi thông tin luôn thiếu và mâu thuẫn? 

- Mức độ phân quyền ra sao để tránh vừa tập trung quyền lực quá mức, vừa đẩy rủi ro xuống tuyến dưới? 

- Làm thế nào để giảm tải nhận thức cho con người trong một hệ thống luôn yêu cầu phản ứng nhanh, nhưng vẫn giữ được chất lượng phán đoán? 

- Và quan trọng không kém, làm sao để tạo ra sự linh hoạt có kiểm soát, thay vì một trạng thái linh hoạt giả tạo dẫn đến hỗn loạn?

Ở điểm này, PUMO không còn là một khung mô tả, mà trở thành một phép thử. Nó buộc tổ chức phải nhìn thẳng vào năng lực thiết kế của mình: Thiết kế cấu trúc, thiết kế quyền hạn, thiết kế nhịp vận hành và thiết kế cả những giới hạn cần thiết. 

Những tổ chức vượt qua được giai đoạn này không phải là những nơi “chịu đựng tốt” hơn trong thế giới PUMO, mà là những nơi dám tái cấu trúc lại cách mình ra quyết định và phân bổ nguồn lực.

PUMO, suy cho cùng, không phải là chiến lược. Nó cũng không thay thế cho tư duy chiến lược. Nó chỉ là bối cảnh mà mọi chiến lược buộc phải đối diện và là tấm gương phản chiếu rõ nhất xem một tổ chức đang được thiết kế để thích nghi, hay chỉ để tồn tại tạm thời.

Đọc thêm: PUMO Audit: Chẩn đoán tổ chức trong 15 phút và kế hoạch hành động 90 ngày.

Lời kết

PUMO đúng vì nó mô tả chính xác cảm giác của thời đại. Nhưng nếu được dùng như một lời biện hộ, nó sẽ trở thành chiếc gối êm cho sự trì trệ. 

Thế giới không đòi hỏi tổ chức phải toàn tri, nhưng đòi hỏi sự trung thực về năng lực, sự can đảm để thiết kế lại và trách nhiệm khi thừa nhận rằng “chúng tôi chưa làm tốt”.

Câu hỏi mà Trends Việt Nam muốn đặt ra không phải là bạn có đang sống trong thế giới PUMO hay không, mà là: Bạn đang dùng PUMO để tỉnh táo hơn hay chỉ để tự bào chữa cho những gì mình chưa chịu thay đổi?