Trong nhiều tổ chức hiện nay, có một cảm giác lặp lại ở lãnh đạo và đội ngũ quản lý: Mệt nhưng khó chỉ ra mệt vì đâu. Kế hoạch liên tục phải chỉnh. Quyết định nào cũng dễ gây tranh cãi. Không khí làm việc nhạy cảm hơn trước.

Đó không hẳn là vấn đề năng lực cá nhân, mà là dấu hiệu cho thấy môi trường vận hành đã đổi pha, trong khi ngôn ngữ cũ không còn đủ để mô tả.

Nếu trước đây VUCA giúp chúng ta gọi tên “bất định của chiến lược”, rồi BANI giúp ta gọi tên “độ giòn và lo âu của hệ thống”, thì gần đây một khái niệm mới bắt đầu xuất hiện trong giới chiến lược: PUMO - Polarized, Unthinkable, Metamorphic, Overheated.

Bài viết này không nhằm bắt bạn học thuộc định nghĩa. Nó nhằm vẽ lại một lộ trình tiến hoá của ngôn ngữ bất định: từ SPOD đến VUCA đến BANI và giờ là PUMO, để trả lời câu hỏi thực tế hơn: Vì sao thế giới liên tục “đẻ thêm” mô hình, và mỗi mô hình đã xuất hiện khi cảm giác tập thể chạm tới giới hạn nào.

Vì sao thời đại càng rối, càng cần những “mô hình 4 chữ cái”?

Nhìn qua, những cái tên như SPOD, VUCA, BANI hay PUMO rất dễ tạo cảm giác là một trò đặt tên. Nhưng thực chất, đây là những từ viết tắt để mô tả môi trường mà con người đang sống trong đó, theo cách ngắn gọn và dễ truyền đạt.

Khi thế giới còn ổn định, mỗi người hiểu và mô tả bối cảnh theo một cách cũng không gây vấn đề lớn. Nhưng khi môi trường thay đổi nhanh, phức tạp và nhiều tầng, việc thiếu một ngôn ngữ chung khiến tổ chức khó thống nhất cách nhìn và cách ra quyết định.

Những mô hình viết tắt xuất hiện vì nhu cầu rất cơ bản này: cần một từ chung để nói cùng một hiện tượng.

Các acronym đó không nhằm dự báo tương lai. Vai trò của chúng là giúp con người không hiểu sai hiện tại. Chúng giống như một tấm bản đồ cảm nhận: Không chỉ ra một con đường duy nhất, nhưng giúp ta biết mình đang ở vùng địa hình nào, thay vì mơ hồ trong cảm giác hoảng và mệt.

Điều đáng chú ý là: Các mô hình càng về sau càng tiến sâu vào tâm lý tập thể.

VUCA vẫn còn tin rằng nếu phân tích đủ, lập kịch bản đủ, ta sẽ tìm được hướng đi. BANI thừa nhận một tầng mới: hệ thống có thể trông vững nhưng rất giòn, và trạng thái tâm lý của con người bắt đầu chi phối mạnh cách tổ chức vận hành.

PUMO thì đi thêm một bước: Bất định không chỉ đến từ thị trường, mà đến từ niềm tin, sự phân cực, những biến cố không tưởng và trạng thái quá nhiệt kéo dài.

Từ SPOD đến PUMO - Các mô hình bất định thực chất đang nói về điều gì?

Nếu đặt các khái niệm này cạnh nhau và diễn giải rõ nghĩa, ta sẽ thấy chúng mô tả những tầng rất khác nhau của cùng một hành trình.

SPOD là viết tắt của Steady - Predictable - Ordinary - Definite, có thể hiểu là ổn định - dự đoán được - quen thuộc - rõ ràng.

SPOD thường được dùng như một nhãn hồi cố để nói về giai đoạn mà thế giới vận hành dựa trên giả định tuyến tính. Ngày mai được tin là giống hôm nay, chỉ tốt hơn một chút.

Tăng trưởng đi đều, quy trình được tối ưu dần, kế hoạch dài hạn có giá trị, và con người yên tâm đi theo những con đường đã định sẵn. Khi trật tự đó bắt đầu lung lay, VUCA xuất hiện.

VUCA là viết tắt của Volatility - Uncertainty - Complexity - Ambiguity, tức biến động - không chắc chắn - phức tạp - mơ hồ.

VUCA mô tả một thế giới khó đoán hơn, nhiều biến số hơn, nhưng vẫn mang trong nó một niềm tin quan trọng: Dù khó, thế giới vẫn còn có thể phân tích được. Trong bối cảnh VUCA, tổ chức phản ứng bằng phân tích hệ thống, lập nhiều kịch bản và quản trị rủi ro.

Khi VUCA được dùng rộng rãi, một nhu cầu mới nảy sinh: Mô tả bối cảnh thì chưa đủ, vì điều khó nhất là lãnh đạo và ra quyết định trong bối cảnh đó.

Từ đây, các biến thể như VUCA Prime (Vision - Understanding - Clarity - Agility: Tầm nhìn - thấu hiểu - rõ ràng - linh hoạt) hoặc VUCAP (thêm chữ Paradox - nghịch lý) xuất hiện, nhấn mạnh vào năng lực bên trong của tổ chức và người lãnh đạo, thay vì chỉ nhìn môi trường bên ngoài. Sau đại dịch và các cú sốc kéo dài, thế giới bước sang một tầng khác của bất định.

BANI là viết tắt của Brittle - Anxious - Nonlinear - Incomprehensible, nghĩa là giòn - lo âu - phi tuyến - khó hiểu.

BANI mô tả một thế giới mà hệ thống có thể gãy rất nhanh, nhân quả không còn đi theo đường thẳng, và tâm lý lo âu trở thành trạng thái nền. Nếu VUCA khiến người ta bối rối, thì BANI khiến người ta mệt và sợ - không chỉ sợ quyết định sai, mà sợ hệ thống sụp đổ ngoài dự đoán.

Tuy vậy, BANI vẫn chưa chạm tới hai yếu tố ngày càng rõ: Phân cực và quá nhiệt. Đó là lúc PUMO xuất hiện.

PUMO là viết tắt của Polarized - Unthinkable - Metamorphic - Overheated, có thể hiểu là phân cực - điều không tưởng - biến hình - quá nhiệt.

PUMO mô tả một môi trường mà bất định không chỉ nằm ở kinh tế hay công nghệ, mà lan sang khí hậu xã hội. Niềm tin bị phân mảnh, lập trường trở thành bản sắc. Những điều từng không thể xảy ra nay diễn ra thường xuyên. 

Mô hình kinh doanh, nghề nghiệp và hành vi liên tục đổi dạng. Và con người sống trong trạng thái quá tải kéo dài.

Nếu nói ngắn gọn: VUCA là ngôn ngữ của chiến lược. BANI là ngôn ngữ của độ gãy và lo âu. PUMO là ngôn ngữ của khí hậu xã hội và niềm tin.

Đó là lý do PUMO “thấm” với nhiều tổ chức. Nó không chỉ mô tả bối cảnh, mà gọi đúng cảm giác đang sống trong bối cảnh đó.

Lời kết

Từ SPOD đến VUCA, rồi BANI, mỗi mô hình đều xuất hiện khi cách gọi cũ không còn đủ để mô tả cảm giác tập thể. Và PUMO là bước tiếp theo của chuỗi đó. 

Khi bất định không chỉ nằm ở thị trường hay công nghệ, mà len vào niềm tin, sự phân cực, tốc độ biến hình và trạng thái quá tải kéo dài, tổ chức cần một ngôn ngữ mới để tự hiểu mình.

Nói ngắn gọn, PUMO không phải là “trend để chạy theo”, mà là bối cảnh đang định hình cách con người làm việc, lãnh đạo và ra quyết định mỗi ngày. Nó giúp ta nhận ra rằng cảm giác ngột thở hiện tại không phải vấn đề cá nhân, mà là dấu hiệu của một môi trường đã thực sự đổi pha.

Và khi đã gọi đúng tên bối cảnh, câu hỏi tiếp theo không còn là PUMO đúng hay sai, mà là: Nếu đang sống trong PUMO, tổ chức nên hành xử khác đi như thế nào để không bị cuốn theo sức nóng đó?

Ở bài tiếp theo, Trends Việt Nam sẽ đi tiếp phần quan trọng hơn: Biến PUMO từ một khái niệm mô tả thành một khung hành động dùng được, thông qua ma trận chiến lược 5 lớp và PUMO Audit - bộ câu hỏi chẩn đoán giúp tổ chức biết mình đang “nóng” ở đâu, và nên hạ nhiệt từ điểm nào trước.